Kapalin to określenie hełmu otwartego  o prostej konstrukcji z kilku lub jednego kawałka metalu zaopatrzonej w rondo.  Wywodził się z czasów starożytnych, wymienić można chociażby zabytki  pochodzące z Beotii tzw. „beotycki typ”, o bardzo wymyślnej formie wykonane w całości z brązu.¹

Taki typ ochrony głowy pojawił się  w Europie zachodniej w okolicy końca 12 wieku. A co mówią „bizantyńskie” źródła na jego temat?  Najwcześniejsza ikonografia mogąca potwierdzić użycie tego typu ochrony głowy pochodzi z 8 wieku – fresk Khirbat Al Majfar.² Niestety od tego czasu aż do 11 wieku nie znajdujemy przykładu archeologicznego oraz ikonograficznego o zbliżonym kształcie.  Może to wyjaśniać faktyczny zanik oraz ponowne odrodzenie wzorców antycznych w uzbrojeniu wojska bizantyńskiego. Wspomniany wiek 11 przynosi liczne przykłady hełmu o konstrukcji kulistej oraz stożkowej. M.in.:

Manuskrypt - Vat.gr.752.pt.1, 54r,  11 wiek.

Manuskrypt - Vat.gr.752.pt.1, 104r, 153r,  11 wiek.

„Cod. Marc. Gr. 17”, folio 3v,  Biblioteka Marcjana, Wenecja, 11 wiek

Jedynym zabytkiem z tego okresu jest hełm z okolic Kijowa, pochodzący najpewniej z grobu koczowniczego, o bardzo niedokładnym datowaniu, od 9 aż po 14 wiek. Najwięcej problemów dostarcza brak dokładnej analizy oraz fakt, iż zabytek nie dotarł do naszych czasów, zapewne został skradziony w okresie II wojny światowej. Jeżeli wierzyć dostępnym opracowaniom, posiadał małą puncę w kształcie chi-rho.³

Rysunek z ksiązki "Materiali po Istorii Ruskih Odejd"⁴

Ikonografia wieku XII.

Dzwon „kopułowaty” zwieńczony ozdobnym elementem. Dodatkowo wyraźnie zaznaczone rondo. Kwestią wątpliwą jest czy nakarczek to integralny element hełmu czy też wystający spod hełmu czepiec tekstylny.

Manuskrypt - Vat.gr.746, 12 wiek.

Dzwon przypominający kształtem owalny stożek. Z rondem, bez dodatkowych elementów. Kształt zbliżony do części hełmów ukazanych w Marc. Gr. 17.

Dzieło św. Jana Chryzostoma, „BNF Ms. Gr. 806”, folio 94v, 12 wiek, oraz (po prawej) jeden z manuskryptów znajdujących się we Florencji, 12 wiek

Na koniec ikonografia z przedstawieniem hełmu o bardzo archaicznej formie z wyraźnym grzebieniem. Podobne liczne przykłady ukazane są na kartach Psałterza Sztutgardzkiego (9 wiek).

Manuskrypt - Vat.gr.746, 12 wiek.

Od tego okresu aż po upadek Cesarstwa Bizantyńskiego użycie hełmu typu kapalin w wojsku bizantyńskim staje się co raz bardziej powszechne. Najwięcej przykładów ikonograficznych pochodzi z XIII-XIV wieku. Mimo, że nie jest to tematem tej skromnej analizy, warto przytoczyć hełm datowany na XIII, produkt oryginalnie Bizantyński, o bardzo zdobionej powłoce, pełnej rytowań oraz złoceń i srebrzeń znajdujący się w skarbcu Kremla w Moskwie.⁵

Nie można niestety z pełną dokładnością dokonać analizy tego typu hełmów w okresie średniobizantyńskim ani pokusić się o typologię, a to za sprawą braku zadowalającej ilości zabytków archeologicznych. Ikonografia bizantyńska mimo, że bogata ukazuje często tylko pewien kanon artystyczny i trudno ją analizować pod kątem pełnej realistyczności.

¹ Anderson, J.K,  Ancient Greek Horsemanship, Berkeley and Los Angeles, 1961.

² Nicolle,  Armies of the Muslim conquest, London, 1993.

³ Прохоров. Материалы по истории русских одежд и обстановки жизни народной. Выпуск 2-й. 1883

⁴ Ibidem.

⁵ Стерлигова ,Шапка с Деисусом как памятник культуры Древней Руси // Музеи Московского Кремля: Материалы и исследования. – Москва, 2014.